به بعد ، به‌تدريج سنتى مشخص در هنر اسلامى به‌وجود آمد و رو به كمال نهاد ؛ بدين‌بيان‌كه هنرمندان ويژگىهاى قومى و ملى را از بناهايى كه نياز به تجديد داشتند ، برمىگرفتند و همه را بر سنت هنر اسلامى منطبق مىساختند . « 1 » معمارى اسلامى در سه نوع بناى عمده به ظهور رسيد : مساجد ، مدارس و مقابر يا بقاع متبرك . يكى از قديمىترين بناهاى اسلامى « مسجد جامع دمشق » است كه بين سال‌هاى 87 تا 96 هجرى در روزگار وليدبن عبدالملك به‌جاى پرستشگاه ژوپيتر ( خداى خدايان روم ) ساخته شد . « 2 » وليد براى بناى اين مسجد دوازده هزار استاد هنرمند از روم به دمشق آورد . آنان نيز ديوارهاى مسجد را با كاشىهاى رنگارنگ و گل‌ها و بوته‌ها و رنگ‌آميزىهاى بديع ، تزئين نمودند . اين مسجد هنوز برپاست و از باشكوه‌ترين ساختمان‌هاى اسلامى به‌شمار مىآيد . « 3 » تجلى انواع هنرهاى اسلامى را مىتوان در مساجد ديد . در بناى بسيارى از مساجد ، هنرهاى گونه‌گون به‌هم آميخته است : معمارى در توازن اجزا ، نقاشى در نگارها و نگارگرىها ، خوشنويسى در الواح و كتيبه‌ها ، شعر در موعظه‌ها و ماده تاريخ‌ها ، موسيقى در صداى مؤذن و بانگ قارى و واعظ و حتى صنايع دستى براى تزئين اين بناى الاهى . فرش‌هاى عالى ، پرده‌هاى گرانبها ، قنديل‌هاى عظيم و درخشان و منبت‌كارىها نيز در تكميل زيبايى و شكوه مسجد سهمى درخور داشته‌اند . بدين‌ترتيب ، مظاهر گوناگون فرهنگ و هنر اسلامى در طى قرن‌ها چنان در بناى مسجد مجال ظهور يافته است كه مىتوان در آن ، تصوير روشنى از تمدن و تاريخ اقوام مسلمان جهان را به نظاره نشست . به سخنى ديگر ، « مسجد نمايشگاه انواع هنرهاى اسلامى است . » « 4 » نكته درخور توجه اينكه مسلمانان همه مساجد عالم را با وجود تفاوت زمانى و اختلاف در مصالح و مواد و سبك‌ها و امكانات ، روح و حياتى واحد بخشيده‌اند . براى مثال ، كسى كه كاخ

--> ( 1 ) . علىاكبر ولايتى ، فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 103 . ( 2 ) . هورست ولدمار جنسن ، تاريخ هنر ، ص 192 ؛ كريستين پرايس ، تاريخ هنر اسلامى ، ص 12 . ( 3 ) . جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلام ، ص 959 . ( 4 ) . عبدالحسين زرين‌كوب ، كارنامه اسلام ، ص 147 و 148 .